Stary laptop i dysk: jak usunąć dane, zanim oddasz sprzęt do sklepu, PSZOK-u albo rodzinie

Usunięcie, formatowanie i nadpisanie to trzy różne rzeczy

Tylko jedna z nich usuwa dane. Dwie pierwsze usuwają drogowskazy do nich.

System zapisuje na dysku pliki i osobno spis, gdzie który plik leży. Kiedy usuwasz plik i opróżniasz kosz, system kasuje wpis w spisie i oznacza miejsce jako wolne. Sama zawartość zostaje na dysku, dopóki coś jej nie nadpisze. Darmowe programy do odzyskiwania plików robią dokładnie to: czytają miejsca oznaczone jako wolne i składają z nich dokumenty.

Szybkie formatowanie zakłada nowy, pusty spis. Dysk wygląda na czysty, a dane leżą tam, gdzie leżały. To właśnie dlatego laptop „po formacie” kupiony z ogłoszenia bywa źródłem cudzych zdjęć i dokumentów.

Nadpisanie to zapisanie całej powierzchni dysku czymś innym, na przykład zerami albo przypadkowymi danymi. Dopiero po nim poprzednia zawartość fizycznie przestaje istnieć. Trwa to długo, bo system musi przejść przez każdy fragment dysku, i to jest najlepsza wskazówka: jeśli „czyszczenie” skończyło się po minucie, nic nie zostało nadpisane.

Jak wyczyścić dysk SSD, a jak talerzowy?

Na starym dysku HDD nadpisanie wystarcza. Na SSD system nie widzi wszystkich komórek pamięci.

Dysk talerzowy, czyli HDD, zapisuje dane na wirujących talerzach magnetycznych i każde miejsce ma stały adres. Jeśli program nadpisze wszystkie adresy, nadpisze wszystko. Dla domowego laptopa z HDD jedno pełne nadpisanie jest wystarczające.

Dysk SSD działa inaczej. Kontroler rozkłada zapisy po komórkach tak, żeby zużywały się równomiernie, i trzyma zapasowy obszar pamięci, do którego system nie ma dostępu. Kiedy program każe nadpisać plik, kontroler często zapisuje nowe dane gdzie indziej, a stara komórka czeka na skasowanie. Nadpisywanie SSD zwykłym programem nie daje więc pewności, że zniknęło wszystko. Do SSD służą dwie inne metody.

• Bezpieczne kasowanie wbudowane w dysk (secure erase), uruchamiane narzędziem producenta dysku albo z ustawień komputera, jeśli producent laptopa je udostępnia
• Kasowanie kryptograficzne: gdy dysk był zaszyfrowany, zniszczenie klucza sprawia, że zawartość staje się nieczytelna
• Reset systemu z opcją czyszczenia na dysku zaszyfrowanym: połączenie obu, w praktyce najprostsza droga dla domowego laptopa

Jaki masz dysk, sprawdzisz w Windows w Menedżerze zadań, na karcie wydajności: przy dysku jest dopisek SSD albo HDD. Większość laptopów sprzedawanych w ostatnich kilku latach ma SSD, a wiele z nich ma też domyślnie włączone szyfrowanie urządzenia. To dobra wiadomość, bo zaszyfrowany dysk po resecie z czyszczeniem jest dla kolejnego właściciela bezużyteczny.

Krok po kroku: Windows i Mac

Najpierw kopia, potem konta, na końcu reset. W odwrotnej kolejności tracisz pliki albo dostęp.

Zanim cokolwiek skasujesz, przejrzyj dysk pod kątem rzeczy, których nie ma nigdzie indziej. Na laptopach rodziców i dziadków to zwykle jedyne kopie zdjęć, skany dokumentów i korespondencja z lat. Skopiuj je na dysk zewnętrzny albo do chmury i sprawdź, czy kopia się otwiera, zanim przejdziesz dalej.

Windows 10 i 11

W ustawieniach odzyskiwania wybierz „Resetuj ten komputer”, potem „Usuń wszystko”. W ustawieniach dodatkowych tego kreatora jest opcja „Wyczyść dane”, którą Microsoft opisuje jako usunięcie plików z czyszczeniem dysku i poleca przy sprzedaży, oddaniu albo recyklingu komputera (instrukcja Microsoft). Ta sama instrukcja zaznacza, że funkcjajest przeznaczona dla użytkowników domowych i nie spełnia rządowych ani branżowych standardów usuwania danych. Domyślnie bywa wyłączona i to ją trzeba włączyć. Reset z czyszczeniem trwa dłużej niż zwykły, czasem kilka godzin, więc podłącz zasilacz.

Mac

Na Macu z procesorem Apple albo z układem zabezpieczeń T2, z systemem macOS Monterey lub nowszym, jest funkcja „Wymaż zawartość i ustawienia”: Ustawienia systemowe, Ogólne, „Przenieś lub wyzeruj”. Usuwa dane i ustawienia, a przy okazji wylogowuje z usług Apple (instrukcja Apple). Starsze Maki czyści się z trybu odzyskiwania, wymazując dysk w Narzędziu dyskowym i instalując system od nowa.

Po resecie uruchom komputer i zatrzymaj się na ekranie pierwszej konfiguracji. Jeśli pyta o język i kraj, a nie o twoje hasło, reset się udał. Dalej nie idź: konfigurację zrobi nowy właściciel.

Konta i hasła: tego reset nie załatwi

Czysty dysk nie wylogowuje cię z usług, w których laptop figuruje jako zaufane urządzenie.

Konto Microsoft, Apple ID i konto Google pamiętają listę urządzeń, na których się logowałeś. Laptop na tej liście może dostawać kody logowania, synchronizować hasła i mieć dostęp do poczty, dopóki go z niej nie usuniesz. Zrób to z poziomu konta, w przeglądarce na innym urządzeniu, już po resecie.

Na Macu przed wymazaniem wyloguj się z iCloud i wyłącz funkcję Znajdź mój Mac. Komputer, który nadal jest przypisany do twojego Apple ID, potrafi zablokować konfigurację kolejnej osobie, i wtedy ta osoba szuka cię telefonicznie.

• Przeglądarka: wyloguj się z synchronizacji, inaczej zapisane hasła wracają po zalogowaniu
• Menedżer haseł: usuń laptop z listy zaufanych urządzeń
• Bank: jeśli laptop był zapisany jako zaufane urządzenie, usuń go w ustawieniach bankowości
• Licencje: pakiet biurowy i programy płatne zwolnij, żeby przenieść je na nowy komputer
• Poczta w programie pocztowym: zmień hasło, jeśli nie wiesz, gdzie jeszcze było zapamiętane

Jeśli laptop miał włączone szyfrowanie, a ty chcesz wyjąć dysk i zachować go jako archiwum, sprawdź najpierw, czy masz klucz odzyskiwania. Bez niego zaszyfrowanego dysku nie odczytasz w innym komputerze. W Windows klucz bywa zapisany na koncie Microsoft, ale lepiej to sprawdzić, póki laptop jeszcze działa.

Laptop się nie włącza: wyjąć dysk czy go zniszczyć?

Martwego komputera nie zresetujesz, ale jego dysk nadal da się przeczytać.

W starszych laptopach dysk siedzi pod klapką na spodzie albo pod całą dolną pokrywą, przykręcony kilkoma śrubami. Wyjęcie go zajmuje kwadrans i to najpewniejsza metoda przy sprzęcie, który nie startuje. Laptop bez dysku nadal jest zużytym sprzętem elektronicznym i zostanie przyjęty w każdym punkcie zbierania.

W wielu cienkich laptopach i w nowszych MacBookach pamięć jest wlutowana w płytę główną i nie ma czego wyjmować. Jeśli taki komputer nie startuje, zostaje zaufany serwis albo oddanie sprzętu z wiedzą, że dane były zaszyfrowane. Na większości nowszych maszyn tak właśnie jest.

Fizyczne zniszczenie dysku talerzowego to przewiercenie talerzy w kilku miejscach. Dysk SSD ma kilka kostek pamięci na płytce i każdą trzeba uszkodzić osobno, samo pęknięcie obudowy niczego nie załatwia. Rób to w okularach i rękawicach, na dysku wyjętym z komputera. Nigdy nie wierć ani nie łam całego laptopa: bateria litowa przebita albo zgięta potrafi się zapalić, a spuchniętej baterii nie wolno w ogóle naciskać.

Zniszczony dysk to wciąż elektroodpad. Jedzie do punktu zbierania razem z laptopem, a nie do kosza na śmieci, bo zużytego sprzętu nie wolno wyrzucać razem z innymi odpadami (art. 34 ustawy o zużytym sprzęcie elektrycznym i elektronicznym).

Czego nie robimy

Odbieramy stare laptopy, komputery i monitory, ale nie wykonujemy certyfikowanego niszczenia nośników ani danych i nie wystawiamy protokołów zniszczenia. Dysk usuń albo wyczyść przed odbiorem. Firma, kancelaria czy gabinet, które muszą wykazać zniszczenie danych zgodnie ze swoimi procedurami, potrzebują wyspecjalizowanej firmy niszczącej nośniki, a od nas mogą wziąć sam sprzęt po wyjęciu dysków.

Gdzie legalnie oddać laptop, dysk i całą resztę?

Laptop, zasilacz, pendrive i stary dysk zewnętrzny to zużyty sprzęt elektroniczny. Do zwykłego kosza nie wolno.

Przy zakupie nowego laptopa sklep ma obowiązek przyjąć stary sprzęt tego samego rodzaju, nieodpłatnie, a przy dostawie do domu odebrać go w miejscu dostawy (art. 37 ust. 1 i 2 ustawy o zużytym sprzęcie). Duże sklepy z elektroniką, które mają co najmniej 400 m² powierzchni sprzedaży sprzętu, przyjmują bez żadnego zakupu urządzenia, których żaden wymiar nie przekracza 25 cm. Dysk, pendrive, mysz czy zasilacz się w tym mieszczą, laptop zwykle nie, bo jest szerszy.

„Dystrybutor prowadzący jednostkę handlu detalicznego o powierzchni sprzedaży w rozumieniu art. 2 pkt 19 ustawy z dnia 27 marca 2003 r. o planowaniu i zagospodarowaniu przestrzennym wynoszącej co najmniej 400 m² poświęconej sprzedaży sprzętu przeznaczonego dla gospodarstw domowych, jest obowiązany do nieodpłatnego przyjęcia w tej jednostce lub w jej bezpośredniej bliskości zużytego sprzętu pochodzącego z gospodarstw domowych, którego żaden z zewnętrznych wymiarów nie przekracza 25 cm, bez konieczności zakupu nowego sprzętu przeznaczonego dla gospodarstw domowych.”

art. 37 ust. 3 ustawy o zużytym sprzęcie elektrycznym i elektronicznym

W Łodzi sprzęt IT przyjmują cztery PSZOK-i: przy ulicy Granicznej 2, Kasprowicza 10, Zamiejskiej 1 i Wersalskiej 39 (komunikat miasta). Przyjmują go nieodpłatnie, od mieszkańców miasta, przywieziony własnym transportem. Pracownicy wskazują miejsce, ale nie wyjmują rzeczy z auta (karta usługi PSZOK przy Granicznej). W Pabianicach, Zgierzu i pozostałych gminach regulamin PSZOK-u bywa inny, więc sprawdź go na stronie swojej gminy.

Jeśli w szafie zebrało się kilka komputerów, monitor, drukarka i karton kabli, odbieramy to razem z mieszkania i przekazujemy do przetwarzania elektroodpadów. Na życzenie wystawiamy fakturę.